Interculturalisme

Multiculturalisme en interculturalisme zijn populaire termen geworden in alle hoeken van het politieke veld. Vrolijke linkse jongens beweren al eens overmoedig dat de multiculturele samenleving een verrijking is en boze extreem-rechtse lieden vinden al dat multiculti-gedoe al gauw een groot gevaar. Wat mij echter duidelijk is, is dat je met de term of politiek correct bent of de rechtse hond in het gezelschap. Maar wat bedoelt men eigenlijk met multi en inter?

WVP

Ⓒ The Times

Culturen drijven steeds voort op de betekenis die ze reeds achter zich lieten. Culturen zijn noodzakelijk dynamisch en dus niet levensvatbaar als men ze statisch maakt. Statische zaken vindt men in musea of in uitspraken als ‘den Duits’, ‘de moslim’ of ‘de Romeinen’, etc. Indien men een cultuur afbakent en ze van haar dynamiek ontneemt, dan definieert men de  cultuur. Hierdoor wordt elk woord het woord te veel. Alles is dan immers reeds gezegd.

Er is - naast de politieke organisatie op het macro-niveau - wel degelijk nood aan een politieke organisatie, die gefundeerd is op een lokale spatio-temporele realiteit. Een politieke organisatie dus die het best zo veel mogelijk overeenstemming vindt met de onderdanen waarvoor het de overheid is. Maar die politieke organisatie mag nooit een blauwdruk leggen op de gemeenschap. Dit zou in conflict zijn met de democratische idee dat de gemeenschap zich steeds politiek moet kunnen uiten en dusdanig in een dynamische relatie staat met de overheid. Men kan de noodzaak van de dynamiek begrijpen aan de hand van de vergelijking met een intermenselijke relatie. Elk woord dat gezegd wordt, verandert steeds de inhoud van de relatie.

De link tussen deze dynamiek en een samenleving kan men gemakkelijk maken omdat een gemeenschap steeds een wirwar van verschillende stemmen en relaties is. De gemeenschap die ik op dit moment wil aanduiden, is op hetzelfde moment alweer veranderd. Zoals Jean-Luc Nancy kan men zeggen dat elke cultuur noodzakelijk multicultureel is. In elke cultuur zijn dus meerdere culturen actief. Hier komen we dus bij de term ‘multiculturaliteit’. Wat wil zoiets zeggen?

Ik vrees dat het links politieke wezen - waarschijnlijk goed bedoeld - vanuit een soort cultuurrelativisme te veel heeft gewezen op de idee dat elke cultuur evenwaardig is en dat die ook allemaal in hun waarde moeten worden gelaten. Impliciet wil dit zeggen dat men buiten die pita of baklava die men soms eet, maar gewoon moet blijven zitten in het culturele hokje waarin men thuishoort. Hierdoor heeft de dynamiek in de lokale gemeenschap geen schijn van kans. Het is er namelijk vergeven van de stemmen die elkaar wel horen, maar toch liever naar zichzelf blijven luisteren.

Een tragisch probleem is echter dat het te lang - en ik vrees nog steeds - heeft geduurd dat men als oerconservatief en idioot werd aanzien als men een dergelijke vorm van multiculturalisme in vraag stelde. Met alle Chinatowns en Joodse buurten etc. van dien: de stereotypering van zichzelf.

Ⓒ Gustave Doré

Een alternatief voor dit soort - vaak betekenisloos - multiculturalisme kan men vinden in het interculturalisme. In plaats van ‘ik ben ik en blijf jij maar jezelf’, moeten we in de toekomst evolueren naar ‘ik ben hier, jij bent hier en samen kunnen we een betekenis vormen’. Indien men samen die lokale context deelt, is men moreel verplicht om een dynamische relatie met de andere te vormen, wil men samen aan de gemeenschap bouwen. De tijd dat men bang is om de lege doos ‘cultuur’ los te laten moet maar eens voorbij zijn. Die lege doos is gevaarlijk en is de basis voor de negentiende eeuwse Europese dwangmatig monoculturele burgerlijke natiestaten of voor het hedendaagse terrorisme.

Europa en zijn burgers zijn mijns inziens moreel verplicht om in de interculturele samenleving radicaal ‘nee!’ te zeggen tegen anti-kosmopolitische dreigingen. Een Europese interculturele samenleving biedt een forum waar dynamiek en betekenis tussen de verschillende bewegende perspectieven mogelijk is. Alleen de ideeën waarbij men zichzelf als enige mogelijkheid ziet en dus de interculturaliteit onmogelijk maken, moeten geweerd worden. Al de rest is betekenis.